Vesayet, Türk Medeni Kanunu'nun 396. maddesi ve devamında düzenlenen, kendi işlerini göremeyen kişilerin hak ve menfaatlerinin korunması için kurulan bir hukuki sistemdir. Sulh Hukuk Mahkemesince karara bağlanır ve görevli organ, mahkemenin atadığı vasidir.
Hangi Durumlarda Vasi Tayini Yapılır?
- Küçüklük: Anne-baba olmayan veya velayetten yoksun bırakılmış 18 yaş altı çocuk.
- Kısıtlılık (TMK m.405-407):
- Akıl hastalığı veya zayıflığı — kendi işlerini idare edemeyen.
- Savurganlık, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşam sürme — ailesini sefalete düşüren.
- Bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkûm olan.
- Yaşlılık, bedensel engellilik, deneyimsizlik — kendi isteğiyle kısıtlama talep eden kişi (TMK m.408).
Vasi Tayini Davası — Hangi Mahkemeye?
Vesayet işlerinde yetkili mahkeme vesayet altına alınacak kişinin yerleşim yeri Sulh Hukuk Mahkemesidir. Dava harçsızdır (TMK m.418); sadece bilirkişi/sağlık raporu için küçük masraflar olabilir.
Kim Dava Açabilir?
- Kişinin eşi, çocukları, anne-babası, kardeşleri, akrabaları.
- Cumhuriyet Savcılığı — kamu yararı varsa re'sen.
- Kişinin kendisi (özellikle TMK m.408 talebi için).
- Doktor, hastane, sağlık kuruluşları ihbar edebilir; mahkeme re'sen harekete geçer.
Gerekli Evraklar
- Dilekçe (vasi atanacak kişinin durumu, vasi adayının kim olduğu).
- Nüfus kayıt örneği (geniş veya vukuatlı).
- Tam teşekküllü devlet hastanesinden sağlık kurulu raporu (akıl hastalığı/zayıflığı vakalarında — psikiyatri).
- Tanık beyanları (savurganlık, alkol bağımlılığı vakalarında).
- Vasi adayının kabul beyanı ve sicil kaydı.
- Maddi durum belgesi (ev/iş incelemesi için sosyal hizmet raporu).
Adım Adım Süreç
- Dilekçe ile başvuru — Sulh Hukuk Mahkemesi, yerleşim yeri.
- Sağlık raporu talimatı — mahkeme tam teşekküllü hastaneye sevk eder (psikiyatri muayenesi).
- Sosyal inceleme raporu — Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı uzmanı kişiyi ve aile yapısını yerinde inceler.
- Duruşma — vasi adayı dinlenir, gerekirse kısıtlanacak kişi de mahkemeye getirilir.
- Karar — vesayet kararı verilir, vasi atanır, yemin ettirilir. Karar nüfus müdürlüğüne ve kişinin nüfus kaydına şerh edilir.
- Vesayet denetimi — vasi, her yıl mal varlığı ve harcamaları hakkında mahkemeye hesap raporu verir.
Vasinin Görev ve Yetkileri
- Kısıtlının mal varlığını yönetir, gelirlerini tahsil eder, harcamalarını yapar.
- Kısıtlıyı temsil eder (sağlık, eğitim, hukuki işlemler).
- Büyük tutarlı işlemler (gayrimenkul satışı, miras kabulü vb.) için mahkemeden izin almak zorundadır.
- Yıllık hesap raporu sunar; harcamaları belgelemek zorundadır.
Vasi Değişikliği / Vesayetin Kaldırılması
Vasi görevi 2 yıl sürer ve genelde uzatılır. Şu hallerde vasi değiştirilebilir:
- Vasi görevini kötüye kullanırsa, kısıtlının zararına işlem yaparsa.
- Vasi vefat eder, hastalanır veya görev yapamaz hale gelir.
- Vasi istifa eder (haklı sebebe dayanmalı).
Vesayetin kaldırılması: kişi iyileşirse veya kısıtlama sebebi ortadan kalkarsa, kişi veya yakınları aynı mahkemede "vesayetin kaldırılması" davası açabilir. Yeni sağlık raporu ile mahkeme vesayeti kaldırır.
Yaygın Yanlış Anlama: Bakım Maaşı ile Vasi
Evde bakım maaşı alabilmek için engelli yakına vasi atanması zorunlu değildir. Bakım maaşı için ÇÖZGER raporu yeterlidir. Vasi sadece kişinin hukuki temsili için gereklidir (banka hesap işlemleri, mahkeme, sözleşmeler vb.).
İlgili: Evde Bakım Maaşı Başvurusu, Engelli Sağlık Raporu, Sulh Hukuk Mahkemeleri.